Στην εφηβεία, η πρόληψη συχνά παρουσιάζεται ως μια λίστα οδηγιών. Τι πρέπει να προσέχεις, τι πρέπει να κάνεις, τι πρέπει να αποφύγεις. Όμως η πρόληψη δεν είναι μόνο πληροφορία. Είναι κυρίως μια σχέση με το σώμα. Η εφηβεία είναι μια περίοδος όπου το σώμα αλλάζει γρήγορα, η ταυτότητα διαμορφώνεται και η αίσθηση του εαυτού γίνεται …
Στην εφηβεία, η πρόληψη συχνά παρουσιάζεται ως μια λίστα οδηγιών. Τι πρέπει να προσέχεις, τι πρέπει να κάνεις, τι πρέπει να αποφύγεις. Όμως η πρόληψη δεν είναι μόνο πληροφορία. Είναι κυρίως μια σχέση με το σώμα.
Η εφηβεία είναι μια περίοδος όπου το σώμα αλλάζει γρήγορα, η ταυτότητα διαμορφώνεται και η αίσθηση του εαυτού γίνεται πιο σύνθετη. Μέσα σε αυτή τη φάση, χτίζονται και οι πρώτες βαθύτερες στάσεις απέναντι στην υγεία, πώς αντιλαμβάνομαι ένα σύμπτωμα, πότε ζητώ βοήθεια, τι σημαίνει για μένα να φροντίζω το σώμα μου. Για αυτό, ο τρόπος που μιλάμε στους εφήβους για την πρόληψη έχει ιδιαίτερη σημασία.
Η βιβλιογραφία δείχνει ότι η πρόληψη στην εφηβεία είναι πιο αποτελεσματική όταν δεν βασίζεται αποκλειστικά στον φόβο ή στην απειλή, αλλά όταν συνδέεται με την κατανόηση, την προσωπική ευθύνη και την εξοικείωση με το σώμα (Ruiter et al. (2014); Sawyer et al., 2012).
Όταν ένας έφηβος ακούει μόνο για κινδύνους, μπορεί να ενεργοποιηθεί άγχος ή αποφυγή. Όταν όμως μαθαίνει να παρατηρεί το σώμα του, να αναγνωρίζει αλλαγές και να εμπιστεύεται ότι μπορεί να ζητήσει βοήθεια χωρίς ντροπή, τότε η πρόληψη γίνεται πιο βιώσιμη. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν μιλάμε για θέματα που συνοδεύονται από αμηχανία, όπως οι όρχεις.
Μιλώντας για τους όρχεις χωρίς ντροπή
Για πολλά αγόρια, η περιοχή των γεννητικών οργάνων παραμένει ένα πεδίο γεμάτο αμηχανία, σιωπή ή αστεϊσμό. Συχνά είναι κάτι που δεν συζητιέται σοβαρά, εκτός αν προκύψει κάποιο πρόβλημα. Αυτή η αμηχανία όμως μπορεί να λειτουργήσει ως εμπόδιο.
Όχι μόνο στη συζήτηση, αλλά και στην αναγνώριση αλλαγών ή συμπτωμάτων. Ο καρκίνος των όρχεων, παρότι σχετικά σπάνιος, εμφανίζεται συχνότερα σε νεαρούς άνδρες και η έγκαιρη διάγνωση συνδέεται με πολύ υψηλά ποσοστά επιτυχούς θεραπείας. Αυτό κάνει την εξοικείωση με το σώμα ιδιαίτερα σημαντική.
Η αυτοεξέταση των όρχεων δεν χρειάζεται να παρουσιάζεται ως τρομακτική υπενθύμιση κινδύνου. Μπορεί να παρουσιαστεί ως πράξη γνωριμίας με το σώμα και προσωπικής φροντίδας. Η πρόληψη δεν ξεκινά από την ανησυχία. Ξεκινά από τη γνωριμία.
Γιατί οι έφηβοι συχνά αποφεύγουν
Η αποφυγή δεν είναι πάντα αδιαφορία. Στην εφηβεία, υπάρχει συχνά μια αίσθηση αθανασίας, μια δυσκολία να φανταστεί κανείς ότι κάτι σοβαρό μπορεί να τον αφορά. Παράλληλα, η ντροπή γύρω από το σώμα, ο φόβος της έκθεσης ή η ανάγκη να φαίνεται κάποιος “δυνατός” μπορούν να ενισχύσουν την αποφυγή. Η έρευνα δείχνει ότι ειδικά τα αγόρια επηρεάζονται έντονα από κοινωνικά στερεότυπα αρρενωπότητας, τα οποία συχνά συνδέουν τη φροντίδα ή την έκφραση ευαλωτότητας με αδυναμία (Courtenay, 2000).
Αυτό σημαίνει ότι όταν ένας έφηβος αποφεύγει να μιλήσει για κάτι που τον ανησυχεί, συχνά δεν είναι επειδή δεν τον νοιάζει. Μπορεί να είναι επειδή φοβάται. Και αυτός ο φόβος χρειάζεται χώρο, όχι πίεση.
Ο ρόλος των ενηλίκων
Για πολλούς εφήβους, η πρώτη σχέση με την πρόληψη περνά μέσα από την οικογένεια. Ο τρόπος που οι γονείς μιλούν για το σώμα, την ασθένεια και τη φροντίδα επηρεάζει βαθιά το πώς ο έφηβος θα σχετιστεί αργότερα με την υγεία του.
Μερικές χρήσιμες κατευθύνσεις:
Μιλήστε φυσικά για το σώμα
Όσο πιο φυσική είναι η γλώσσα γύρω από το σώμα, τόσο λιγότερη αμηχανία δημιουργείται.
Μην χρησιμοποιείτε τον φόβο ως εργαλείο
Η υπερβολική έμφαση στον κίνδυνο μπορεί να αυξήσει την αποφυγή. Όταν συνδέουμε την πρόληψη με φόβο για κάτι κακό, συχνά το κακό παίρνει τον πρωταγωνιστικό ρόλο προκαλώντας μας έντονο άγχος και κατά συνέπεια αποφυγή.
Δώστε χώρο για ερωτήσεις
Ακόμη και για θέματα που προκαλούν αμηχανία. H σιωπή θρέφει την άγνοια και τα ταμπού.
Κανονικοποιήστε την ευαλωτότητα
Το άγχος, η αβεβαιότητα και ο φόβος είναι μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Δεν είμαστε υπερήρωες.
Δείξτε με το παράδειγμα
Οι έφηβοι παρατηρούν περισσότερο από όσο νομίζουμε. Όταν οι γονείς ή οι κηδεμόνες προσέχουν το σώμα τους, κάνουν εξετάσεις και μιλάνε για τη φροντίδα της υγείας τους γίνονται παράδειγμα προς μίμηση.
Η πρόληψη ως σχέση
Η πρόληψη στην εφηβεία δεν είναι απλώς εκπαίδευση γύρω από την ασθένεια. Είναι εκπαίδευση γύρω από τη σχέση με το σώμα, την ευαλωτότητα και τη φροντίδα.
Και αυτή η σχέση χτίζεται πολύ πριν υπάρξει ανάγκη για θεραπεία. Το ζητούμενο δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που φοβούνται την ασθένεια. Το ζητούμενο είναι να μεγαλώσουμε νέους ανθρώπους που μπορούν να ακούσουν το σώμα τους, να αναγνωρίσουν αλλαγές και να ζητήσουν βοήθεια χωρίς ντροπή και πριν είναι αργά
Γιατί η φροντίδα του σώματος δεν είναι αδυναμία. Είναι μια υγιής σχέση με τον εαυτό.
Δρ Περικλής Παπαλουκάς
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής
Ενδεικτικές πηγές
Bröder et al. (2017). Health literacy in childhood and youth.
Sawyer et al. (2012). Adolescence and the foundations of future health.
Steinberg (2008). A Social Neuroscience Perspective on Adolescent Risk-Taking.
Ruiter et al. (2014). Sixty years of fear appeal research: Current state of the evidence.
Courtenay (2000). Constructions of masculinity and their influence on men’s well-being: a theory of gender and health.
