Στη συζήτηση για την ανδρική υγεία και τον καρκίνο των όρχεων, στο πλαίσιο της εκστρατείας «Δεν είναι ντροπή» της ΑΜΚΕ WinCancer σε συνεργασία με το Κολέγιο Ανθρωπιστικών Επιστημών - ICPS, αυτό που ξεχώρισε δεν ήταν μόνο η πληροφορία που μοιράστηκε, αλλά κυρίως το ψυχολογικό και ανθρώπινο κομμάτι της εμπειρίας που αναδείχθηκε μέσα από τη συζήτηση …
Στη συζήτηση για την ανδρική υγεία και τον καρκίνο των όρχεων, στο πλαίσιο της εκστρατείας «Δεν είναι ντροπή» της ΑΜΚΕ WinCancer σε συνεργασία με το Κολέγιο Ανθρωπιστικών Επιστημών – ICPS, αυτό που ξεχώρισε δεν ήταν μόνο η πληροφορία που μοιράστηκε, αλλά κυρίως το ψυχολογικό και ανθρώπινο κομμάτι της εμπειρίας που αναδείχθηκε μέσα από τη συζήτηση μας με τον Κωνσταντίνο Ράικο και την Πίστη Κρυσταλλίδου.
Η παρουσία του Κωνσταντίνου ως επιζώντα, της Πίστης ως φροντίστριας νοσούντος και εκπροσώπου της κοινότητας γύρω από τον καρκίνο, αλλά και η ανταπόκριση του κοινού δημιούργησαν μια ουσιαστική σύνδεση ανάμεσα στο πάνελ και τους ανθρώπους που μας παρακολουθούσαν. Δεν υπήρξε μόνο ανταλλαγή πληροφοριών, αλλά και ανταλλαγή εμπειριών, συναισθημάτων και προβληματισμών. Η συζήτηση μετακινήθηκε από την απλή ενημέρωση σε κάτι πιο ανθρώπινο και σχεσιακό.
Έρευνες από την ψυχολογία της υγείας δείχνουν σταθερά ότι οι κοινωνικές σχέσεις και η υποστήριξη λειτουργούν προστατευτικά απέναντι στο στρες και επηρεάζουν τόσο την ψυχική όσο και τη σωματική υγεία (Cohen & Wills, 1985; Cohen, 2004). Η δυνατότητα να μοιραστεί κάποιος μια εμπειρία δεν αλλάζει την πραγματικότητα της ασθένειας. Η ασθένεια δεν εξαφανίζεται ως δια μαγείας. Μπορεί όμως να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο αυτή βιώνεται και διαχειρίζεται.
Το ιατρικό κομμάτι της πρόληψης, της έγκαιρης διάγνωσης και της θεραπείας παραμένει φυσικά απαραίτητο. Ωστόσο, στην ανδρική υγεία η σιωπή γύρω από τον καρκίνο παραμένει έντονη, όχι απαραίτητα επειδή δεν υπάρχει γνώση, αλλά επειδή υπάρχουν βαθύτερα ψυχολογικά και κοινωνικά στοιχεία που επηρεάζουν το πώς οι άνδρες σχετίζονται με την υγεία τους.
Η κλινική εμπειρία και η βιβλιογραφία δείχνουν ότι οι άνδρες συχνά καθυστερούν να αναζητήσουν βοήθεια όχι επειδή αγνοούν τα συμπτώματα ή επειδή είναι αδιάφοροι, αλλά επειδή η αναγνώριση της ευαλωτότητας, του φόβου ή της πιθανότητας ασθένειας μπορεί να βιώνεται ως δύσκολη ή απειλητική (Courtenay, 2000).
Πίσω από την αποφυγή πολλές φορές δεν βρίσκεται η αδιαφορία, αλλά ο φόβος. Ο φόβος για το τι μπορεί να σημαίνει ένα σύμπτωμα, για το πώς μπορεί να αλλάξει η εικόνα του εαυτού, η σεξουαλικότητα, η γονιμότητα ή η αίσθηση ελέγχου πάνω στο σώμα. Αυτές οι πλευρές σπάνια συζητιούνται ανοιχτά, παρότι αποτελούν σημαντικό κομμάτι της εμπειρίας της ασθένειας.
Και σε αυτό το σημείο χρειάζεται να τονιστεί κάτι σημαντικό: η αναζήτηση βοήθειας, η έκφραση φόβου ή η ψυχολογική στήριξη δεν αποτελούν αδυναμία ή ντροπή. Αντίθετα, αποτελούν μορφές φροντίδας και ενεργητικής αντιμετώπισης της εμπειρίας.
Παράλληλα, η αναβλητικότητα γύρω από ζητήματα υγείας δεν συνδέεται πάντα με αδιαφορία ή τεμπελιά. Συχνά σχετίζεται με μια βραχυπρόθεσμη μείωση του άγχους: όταν απομακρύνουμε κάτι δύσκολο από τη σκέψη μας, η ένταση μειώνεται προσωρινά.
Η ανακούφιση αυτή όμως είναι συνήθως παροδική, με αποτέλεσμα η αποφυγή να επαναλαμβάνεται. Μακροπρόθεσμα, αυτή η διαδικασία μπορεί να αυξήσει το ρίσκο, ιδιαίτερα σε ζητήματα όπως ο καρκίνος των όρχεων, όπου η έγκαιρη διάγνωση συνδέεται με πολύ υψηλά ποσοστά επιτυχούς αντιμετώπισης.
Κάτι άλλο το οποίο αγγίξαμε και θεωρώ ότι είναι εξίσου σημαντικό είναι αυτό που συμβαίνει μετά την ιατρική θεραπεία ή την ύφεση της ασθένειας. Συχνά υπάρχει η αίσθηση ότι όταν τελειώνει το ιατρικό κομμάτι, τελειώνει και η εμπειρία του καρκίνου. Για πολλούς ανθρώπους όμως, τότε ξεκινά ένα διαφορετικό στάδιο προσαρμογής.
Άγχος για πιθανή υποτροπή, αβεβαιότητα για το μέλλον, αλλαγές στην εικόνα σώματος, δυσκολίες γύρω από τη σεξουαλικότητα, τη γονιμότητα ή την ταυτότητα μπορεί να συνεχίσουν να υπάρχουν ακόμη και όταν η θεραπεία έχει ολοκληρωθεί. Ο φόβος υποτροπής αποτελεί μία από τις συχνότερες και πιο επίμονες εμπειρίες στους επιζώντες καρκίνου και μπορεί να παραμένει για χρόνια, επηρεάζοντας την καθημερινότητα, τις σχέσεις και την αίσθηση ασφάλειας για το μέλλον (Simard et al., 2013).
Παράλληλα, η βιβλιογραφία γύρω από την επιβίωση μετά τον καρκίνο δείχνει ότι η εμπειρία της ασθένειας συχνά συνεχίζει να επηρεάζει την ψυχική ζωή των ανθρώπων πολύ μετά το τέλος της θεραπείας, μέσα από ζητήματα υπαρξιακού άγχους, ευαλωτότητας και αναδιαπραγμάτευσης της ταυτότητας (Yalom, 1980; Holland & Weiss, 2010).
Η επιβίωση δεν σημαίνει απαραίτητα και το τέλος της ψυχολογικής επεξεργασίας της εμπειρίας. Σε αυτό το σημείο, η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί να έχει ουσιαστικό ρόλο. Για κάποιους ανθρώπους βοηθητικό είναι να μπορούν να μιλήσουν ανοιχτά για τον φόβο ή την αβεβαιότητα χωρίς να νιώθουν ότι πρέπει να “είναι δυνατοί” συνεχώς. Για άλλους, σημαντικό είναι να επανασυνδεθούν σταδιακά με το σώμα τους, να δώσουν χώρο στις αλλαγές που βίωσαν ή να βρουν τρόπους να διαχειριστούν το άγχος της παρακολούθησης και των ιατρικών ελέγχων.
Η σύνδεση με άλλους ανθρώπους που έχουν περάσει αντίστοιχες εμπειρίες, η υποστήριξη από σημαντικούς ανθρώπους, αλλά και η αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας όταν χρειάζεται μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά. Η ψυχολογική φροντίδα δεν αφορά μόνο τη στιγμή της διάγνωσης, αλλά και τη ζωή μετά τη θεραπεία, όπου πολλές φορές οι δυσκολίες παραμένουν λιγότερο ορατές αλλά εξίσου σημαντικές.
Η πρόληψη, επομένως, δεν αφορά μόνο την παροχή πληροφορίας ή την υπενθύμιση ιατρικών οδηγιών. Αφορά και το αν υπάρχει χώρος για να ειπωθεί ο φόβος, η αβεβαιότητα ή η ντροπή που συχνά συνοδεύουν αυτά τα θέματα μέσα σε ένα ασφαλές πλαίσιο, όπως αυτή η δράση.
Μια δράση που δίνει χώρο να ειπωθεί, αλλά κυρίως να μη χρειάζεται να αποφεύγεται κάτι τόσο δύσκολο όσο η εμπειρία του ανδρικού καρκίνου και ειδικότερα του καρκίνου των όρχεων.
Στην ανδρική υγεία, το πρώτο βήμα δεν είναι πάντα η εξέταση. Κάποιες φορές είναι η δυνατότητα να ειπωθεί αυτό που μέχρι τώρα έμενε στη σιωπή. Και μέσα από αυτή τη δυνατότητα, να γίνει στη συνέχεια και το πρακτικό βήμα της φροντίδας και της εξέτασης.
Δρ Περικλής Παπαλουκάς
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής
